Σεργκέι Γεσένιν, "Πέντε ποιήματα"

* * *

Δε θάρθω πια· τα κόκκινα κλαδιά δε θα πατήσω,

μες στις μολόχες δε θα ψάχνω τα ίχνη σου να βρώ·

με των μαλλιών σου το αχυρένιο το δεμάτι

για πάντα σε ονειρεύτηκα και σε κρατώ.

Με πορφυρό χυμό βατόμουρων στο δέρμα

έτσι όμορφη, γλυκειά και τρυφερή,

με λιόγερμα τριανταφυλλένιο μοιάζεις

και με το χιόνι που ακτινοβολεί.

Οι σπόροι των ματιών σου πάνε, μαραθήκαν,

έλιωσε ως ήχος τ’ όνομά σου το λεπτό,

μα απ’ τα παρθένα χέρια, στο παλιό μαντίλι,

μένει το μύρο του μελιού μεθυστικό.

Στην ήρεμη ώρα που στη γη ο αποσπερίτης

πλένει το στόμα με το ποδαράκι του ως γατί,

απ’ τ’ αγεριού τις μουσικές κερήθρες

ακούω για σένανε ομιλία σιγαλινή.

Τώρα ας μου ψιθυρίζει το γαλάζιο βράδι

πως είσουν όνειρο· όποιος έχει εμπνευστεί

απ’ του κορμιού σου κι απ’ των ώμων σου τη χάρη

τ’ άγιο μυστήριο με τα χείλη του έχει ασπαστεί.

Δε θάρθω πια· τα κόκκινα κλαδιά δε θα πατήσω,

μες στις μολόχες δε θα ψάχνω τα ίχνη σου να βρώ·

με των μαλλιών σου το αχυρένιο το δεμάτι

για πάντα σε ονειρεύτηκα και σε κρατώ.

                                                                          1915-1916

* * *

Πέρασε η μέρα, κι η γραμμή όλο λιγοστεύει·

άλλο ξεκίνημα· φυγή ξανά γι’ αλλού.

Με ελαφρό τίναγμα του ενός άσπρου δακτύλου

κόβω τα μυστικά τα αιώνια του νερού.

Απ’ το γαλάζιο ανάβρυσμα της μοίρας μου, ένα

κρύο κατακάθι μόνο αφρού, χτύπος βαθύς·

το ζαρωμένο χείλι το σφραγίζει τώρα

μια νέα ρυτίδα αιχμαλωσίας βουβής.

Μέρα τη μέρα γίνομαι πιο ξένος

στον εαυτό μου και στων άλλων τη ζωή·

απόνα αυλάκι του καθάριου κάμπου

ο ίσκιος του κορμιού μου έχει κοπεί.

Ίσκιος γυμνός, και χάθηκε από τότε

παίρνοντας τους γερμένους ώμους μου μαζί·

κάπου μακριά-μακριά θα υπάρχει τώρα

και κάποιον άλλον θ’ αγκαλιάζει θα φιλεί.

Κι ίσως − ποιος ξέρει − γέρνοντας σ’ εκείνον

θα λησμονήσει εμέ παντοτινά·

στη στοιχειωμένη σκοτεινιά του στηριγμένος

τα χείλη και το στόμα θάχει αλλάξει πια.

Και ζει στους ήχους των πανάρχαιων χρόνων

που τριγυρνούν στα δάση σαν ηχώ

κι εγώ το μαύρον ίσκιο του ίδιου μου πορτραίτου

με χείλη γαλάζια φιλώ.

                                                                          1916

* * *

Κόσμε μυστήριε, κόσμε μου αρχαίε,

κατάκατσες και κόπασες σαν τον αγέρα πια.

Το λαιμό, κοίτα, του χωριού πώς σφίγγει

με τα πέτρινα χέρια της η δημοσιά.

Τι φοβισμένα μες στη χιονισμένη ασπράδα

ο τρόμος φτεροκόπησε κουδουνιστός.

Χαίρε μου εσύ, θάνατε μαύρε, να με

έρχομαι προς συνάντησή σου σκοτεινός.

Ω, πόλη, πόλη, σε σκληρή διαμάχη

μας βάφτισες ψοφίμια και βρωμιά.

Παγώνει ο κάμπος μέσα στην αχνή του θλίψη

απ’ τα τηλεγραφόξυλα πνιγμένος για καλά.

Σκληροί οι μυώνες του διαβολεμένου σβέρκου

δε χαμπαρίζουν τις ατσάλινες γραμμές.

Ε, τι να γίνει; κι αν σκοντάψεις δε θα πέσεις −

μη κι είμαστε πρωτάρηδες μαθές;

Των άγριων νόμων το τραγούδι ετούτο

ας είναι αιώνιο κέντρισμα για την καρδιά!

… Έτσι κι οι κυνηγοί ερεθίζουνε το λύκο

κλείνοντάς τον σφιχτά με παγανιά.

Έπεσε το θεριό… κι από της γης την άχνα

κάποιος θα ρίξει τη στερνή βολή…

Ξάφνου ένα πήδημα… κι ο δίποδος εχθρός του

απ’ τα σκυλόδοντα κομμάτια θα γενεί.

Ω, χαίρε εσύ, θεριό μου αγαπημένο!

εύκολα στο μαχαίρι δεν αφήνεις το λαιμό·

όπως εσύ, το ίδιο κι εγώ, από δω διωγμένος,

μες από σιδερόφραχτους εχθρούς περνώ.

Κι αν τώρα ακούω των κυνηγών το νικητήριο κέρας

όπως εσύ, πάντα έτοιμος είμαι κι εγώ·

το εχθρικό αίμα για καλά θα δοκιμάσει

το τελευταίο πήδημα θανατερό.

Κι αν πέσω εδώ στη μαλακιάν ασπράδα

κι αν το κορμί μου μες στο χιόνι βυθιστεί,

τρανό τραγούδι εκδίκησης για το χαμό μου

θα μου το τραγουδήσουνε στην άλλη ακτή.

                                                                          1922

ΤΩΡΑ  ΚΙ  ΕΜΕΙΣ  ΓΙΑ  ΚΕΙ  ΤΡΑΒΑΜΕ

Τώρα κ’ εμείς για κει τραβάμε λίγοι-λίγοι

στη χώρα αυτή που βασιλεύει η ευλογία κ’ η σιωπή.

Ίσως κι εγώ, τα υπάρχοντά μου τα φθαρμένα,

θα πρέπει σύντομα να τα μαζεύω για τα κει.

Δάση μου εσείς αγαπημένα από σημύδες!

Άμμοι της στέπας άμετροι. Και γη μου εσύ!

Μπροστά σ’ αυτόν το μέγα πλούτο που μου φεύγει

δε βρίσκει τρόπο η θλίψη να κρυφτεί.

Α, πόσο, πόσο αγάπησα σ’ αυτόν τον κόσμο

ό,τι ολοζώντανο τυλίγει την ψυχή,

γαλήνη στις οξυές που ανοίγοντας τα κλώνια

ξεχάστηκαν κοιτώντας τον ορίζοντα τριανταφυλλή.

Μέσα στην ησυχία πλήθος σκέψεις έχω πλάσει,

πλήθος τραγούδια αρμόνισα για μένανε. Γι’ αυτό

νιώθω ευτυχής που ανάσαινα και ζούσα

στην αγριεμένη τούτη γη, στον άγριο αυτό καιρό.

Είμαι ευτυχής που φίλησα πολλές γυναίκες,

που μάδησα άνθη, που κυλίστηκα στη χλόη την απαλή·

τα ζώα, σαν τα μικρότερά μου αδέρφια

ποτέ μου δεν τα χτύπησα στην κεφαλή.

Το ξέρω πως εκεί τα δάση δεν ανθίζουν,

δεν κουδουνίζει η σίκαλη τον κύκνειο της λαιμό·

μπροστά σ’ αυτόν τον πλούτο που μου φεύγει

με περιτρέχει ρίγος παγερό.

Το ξέρω πως στη χώρα εκείνη δε θα υπάρχουν

οι κάμποι αυτοί που στο σκοτάδι λάμπουνε χρυσοί,

γι’ αυτό και τόσον ακριβοί μού είναι οι ανθρώποι

που ζουν μαζί μου πάνω εδώ σ’ αυτή τη γη.

                                                                          1924

* * *

Όχι φωνές, πικρίες και κλάματα.

Αντίο, μηλιές, πούχα αγαπήσει·

μ’ άγγιξε κιόλας το φθινόπωρο

κι η νιότη απόμακρα έχει σβήσει.

Τα καρδιοχτύπια, πάει, περάσανε·

ναι, λίγη ψύχρα − η πρώτη. Το ίσο

χαλί των χωραφιών που αγάπησα

γυμνόποδος δε θα πατήσω.

Αντίο, ωραίες περιπλανήσεις μου,

των αισθημάτων μου άγρια δάση·

νιότη τρελλή που τα τραγούδια μου

παράφορα είχες λαμπαδιάσει.

Κανένα πια τρανό λαχτάρισμα·

μη και μες στ’ όνειρο έχω ζήσει:

Καβάλλα σ’ ένα ρόδινο άλογο

μια χαραυγή έχω διασχίσει.

Φύλλα από μαυρισμένο μέταλλο

σκορπάει τριγύρω το σφεντάνι.

ευλογημένο ας είναι ό,τι άνθησε

πάνω στη γη και θα πεθάνει.

Από το βιβλίο «Σεργκέη Γεσένιν - Ποιήματα», εκδ. Κέδρος, 2000.

Απόδοση Γιάννη Ρίτσου

Βασισμένη στην κατά λέξη μετάφραση της Κατίνας Ζορμπαλά.

Κώστας Βάρναλης, "40 χρόνια στην κροκάτη γάζα της αυγής"

Σκλάβοι πολιορκημένοι

(Πρόλογος)

                Πάλι μεθυσμένος είσαι, δυόμιση ώρα της νυχτός.

                Κι αν τα γόνατά σου τρέμαν, εκρατιόσουνα στητός

                μπρος στο κάθε τραπεζάκι. — «Γεια σου, Κωνσταντή βαρβάτε»!

                — Καλησπερούδια αφεντικά, πώς τα καλοπερνάτε;

                Ένας σού ’δινε ποτήρι κι άλλος σού ’δινεν ελιά.

                Έτσι πέρασες γραμμή της γειτονιάς τα καπελειά.

                Κι αν σε πείραζε κανένας, — αχ, εκείνος ο Τριβέλας! —

                έκανες, πως δεν ένιωθες και πάντα εγλυκογέλας.

                Χτες και σήμερα ίδια κι όμοια, χρόνια μπρος, χρόνια μετά…

                Η ύπαρξή σου σε σκοτάδια όλο πηχτότερα βουτά.

                Τάχα η θέλησή σου λίγη, τάχα ο πόνος σου μεγάλος;

                Αχ, πού ’σαι, νιότη, που ’δειχνες, πως θα γινόμουν άλλος!

Οι Μοιραίοι

                                       Μες στην υπόγεια την ταβέρνα,

                                       μες σε καπνούς και σε βρισές

                                       (απάνω στρίγκλιζε η λατέρνα)

                                       όλ’ η παρέα πίναμ’ εψές·

                                       εψές, σαν όλα τα βραδάκια,

                                       να πάνε κάτου τα φαρμάκια.

                                       Σφιγγόταν ένας πλάι στον άλλο

                                       και κάπου εφτυούσε καταγής.

                                       Ω! πόσο βάσανο μεγάλο

                                       το βάσανο είναι της ζωής!

                                       Όσο κι ο νους να τυραννιέται,

                                       άσπρην ημέρα δε θυμιέται.

                                       Ήλιε και θάλασσα γαλάζα

                                       και βάθος τ’ άσωτ’ ουρανού!

                                       Ω! της αυγής κροκάτη γάζα,

                                       γαρούφαλα του δειλινού,

                                       λάμπετε, σβήνετε μακριά μας,

                                       χωρίς να μπείτε στην καρδιά μας!

                                       Του ενού ο πατέρας χρόνια δέκα

                                       παράλυτος, ίδιο στοιχειό·

                                       τ’ άλλου κοντόημερ’ η γυναίκα

                                       στο σπίτι λιώνει από χτικιό·

                                       στο Παλαμήδι ο γιος του Μάζη

                                       κι η κόρη του Γιαβή στο Γκάζι.

                                       — Φταίει το ζαβό το ριζικό μας!

                                       — Φταίει ο Θεός που μας μισεί!

                                       — Φταίει το κεφάλι το κακό μας!

                                       — Φταίει πρώτ’ απ’ όλα το κρασί!

                                       Ποιός φταίει; ποιός φταίει; Κανένα στόμα

                                       δεν το ’βρε και δεν το ’πε ακόμα.

                                       Έτσι στη σκότεινη ταβέρνα

                                       πίνουμε πάντα μας σκυφτοί.

                                       Σαν τα σκουλήκια, κάθε φτέρνα

                                       όπου μας έβρει μας πατεί.

                                       Δειλοί, μοιραίοι κι άβουλοι αντάμα,

                                       προσμένουμε, ίσως, κάποιο θάμα!

Ημέρες Μνήμης του Ολοκαυτώματος των Εβραίων της Βέροιας (1943-2014)

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

«Την 1η Μαϊου 1943, 460 Εβραίοι της Βέροιας μεταφέρθηκαν από τους Ναζί στη Θεσσαλονίκη και στις 8 Μαϊου με την 15η αποστολή στο Άουσβιτς-Μπιρκενάου.

Όλοι τους εξοντώθηκαν».

Για την αξιοδότηση της συλλογικής αυτής μνήμης, σε ένα ζοφερό περιβάλλον μισαλλοδοξίας και ακραίας έκφρασης ρατσιστικής βίας, το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο της Ελλάδος με την συνεργασία της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ημαθίας και την υποστήριξη του European Jewish Fund, διοργανώνουν τις «Ημέρες Μνήμης του Ολοκαυτώματος των Εβραίων της Βέροιας (1943-2014)», οι οποίες θα πραγματοποιηθούν στη Βέροια στις 16-18 Μαΐου, σύμφωνα με το συνημμένο πρόγραμμα, καλώντας τους κατοίκους της Βέροιας και της ευρύτερης περιοχής να τις παρακολουθήσουν με ελεύθερη είσοδο σε όλες τις εκδηλώσεις.

 «Αν υπήρχε κάτι, το οποίο έκανε δυνατό το Ολοκαύτωμα, δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι έχει έκτοτε εξαλειφθεί», Zygmunt Bauman

Το πρόγραμμα των εκδηλώσεων

Παρασκευή 16 Μαΐου 2014
Συναγωγή, 12:00 /«μια γειτονιά δίχως παιδιά»
25 γράμματα μαθητών «σκαρφαλώνουν» στο «δέντρο της μνήμης»

Συναγωγή, 20:30 / Λειτουργία Καμπαλάτ Σαμπάτ

Εβραϊκή συνοικία, 21:00 / «460 κεριά - 460 ιστορίες»
Φωτίζουμε τις σκιές του εβραϊκού μαχαλά
Βιολί: Μαρίνα Γκοργκάτσε
σε έργα των J. Williams, T. Albinoni, G. Tartini, D. Cimarosa

Εβραϊκή συνοικία, 21:30 / «Διαβάζοντας τις Σκιές της πόλης»
Προβολή film animation του Γιάννη Καλλιγά

Σάββατο 17 Μαΐου 2014
Κινηματογράφος Σταρ, 21:00 / «Φιλιά εις τα παιδιά»
Προβολή του ντοκιμαντέρ του Βασίλη Λουλέ
Διάρκεια 115'
 Ακολουθεί συζήτηση με τον σκηνοθέτη

Είσοδος Ελεύθερη σε όλες τις εκδηλώσεις

                    Παράλληλη εκδήλωση

Κυριακή 18 Μαΐου 2014

Κινηματογράφος Σταρ, 11:00 / «Η μνήμη του Ολοκαυτώματος»

Ο σκηνοθέτης Βασίλης Λουλές συζητά με μαθητές Λυκείων

(ειδική προβολή του ντοκιμαντέρ«Φιλιά εις τα παιδιά»)

Το trailer της ταινίας "Φιλιά εις τα παιδιά", του Βασίλη Λουλέ

που θα προβληθεί το Σάββατο 17-5-2014 ώρα 21:00
στον κινηματογράφο ΣΤΑΡ στην ΒΕΡΟΙΑ


Σκιές της πόλης
Αναπαράσταση του διωγμού των Εβραίων της Βέροιας

[…] Το νέο ότι «σηκώνουν τους Εβραίους» διαδίδεται ταχύτατα σε όλη τη Βέροια, αλλά κανείς δεν τολμούσε να πλησιάσει στη συνοικία.

[…] Τρεις μέρες μετά την αυστηρή απομόνωση τους, την 1η Μαϊου του 1943, όλος αυτός ο πληθυσμός συγκεντρώνεται για αναχώρηση.

[…] Σε όλη την πορεία μέσα από την κεντρική αγορά της πόλης, ορισμένοι από το πλήθος των Εβραίων βρίσκουν το κουράγιο να χαιρετίσουν με φωνές στον αέρα φίλους και γνωστούς, βλέπουν για τελευταία φορά γνώριμες γωνιές και τα σφραγισμένα καταστήματα τους.

[…] Η τελευταία πράξη του δράματος στη Βέροια είχε ολοκληρωθεί. Για όλο αυτό τον κόσμο, κοντά σε εκατομμύρια άλλους από όλη την Ευρώπη, άρχιζε πια η φρίκη, την οποία αδυνατούσε να αντιληφθεί το πλέον ευφάνταστο μυαλό. Όλος αυτός ο πληθυσμός των 460 ανθρώπων οδηγείται στην εβραϊκή συνοικία Χιρς στην περιοχή του παλαιού σιδηροδρομικού σταθμού της Θεσσαλονίκης, το οποίο λειτουργούσε ως διαμετακομιστικός σταθμός των αποστολών προς τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και το πιθανότερο είναι ότι στοιβάχτηκε στους συρμούς της 15ης αποστολής της 3ης Μαϊου με προορισμό το Άουσβιτς-Μπιρκενάου.

Η 15η αποστολή έφθασε στο Άουσβιτς/Μπιρκενάου, σύμφωνα με τα στοιχεία των ελληνικών σιδηροδρόμων, μεταξύ 7 και 8 Μαϊου (κι ακριβέστερα τα ξημερώματα του Σαββάτου 8 Μαϊου), δηλαδή την ημέρα που ο Ι. Στρούμσα θυμάται ότι έφθασε η δική του αποστολή.

«Η αποστολή μας έφθασε στο Μπιρκενάου στις 8 Μαϊου 1943, γύρω στις τέσσερις ή πέντε το πρωί. Βγαίνοντας από το τρένο, στο φως των προβολέων, τα χτυπήματα με τα βούρδουλα και οι φωνές των SS έφεραν τον επιθυμητό αποτέλεσμα, να σκορπίσουν τον τρόμο. Οι πόρτες των βαγονιών άνοιξαν απότομα και όρμησαν μέσα άνθρωποι με ριγωτές στολές, που κρατούσαν ραβδιά και φώναζαν: Alle Raus, schnell, Raus. Έκανε μάλλον ψύχρα. Τυφλωμένοι από τους προβολείς, ξεκουφαμένοι από τις φωνές, ζαλισμένοι από τα χτυπήματα, δεν μπορούσαμε να καταλάβουμε τι γίνεται γύρω μας και τι θέλουν να κάνουμε. Κατεβήκαμε βιαστικά, χωρίς να πάρουμε τίποτε από τα προσωπικά μας πράγματα.

Πολύ γρήγορα, μέσα στα εκτυφλωτικά φώτα και τις κραυγές, παραζαλισμένοι και παγωμένοι, είδαμε να μας χωρίζουν από τις γυναίκες μας. Θυμάμαι ακόμη πως εκεί, ανάμεσα στις γραμμές του τρένου, μας χώρισαν τους νέους από τους ηλικιωμένους, και πώς αγκάλιασα τον πατέρα μου χωρίς να ξέρω ότι αυτή ήταν η τελευταία φορά. Θυμάμαι ότι τον βοήθησα να διασχίσει άλλες σιδηροδρομικές γραμμές, και ότι τη στιγμή που ένας SS μας χώριζε, πρόφτασα να του φιλήσω το δεξί του χέρι, σαν να ζητούσα την πατρική ευλογία. Δεν θα τον ξανάβλεπα!

Οι νέοι συγκεντρώθηκαν αριστερά, ενώ οι ηλικιωμένοι βάδιζαν στα δεξιά. Στην άκρη της αποβάθρας υπήρχε ένα καμιόνι με το έμβλημα του Ερυθρού Σταυρού. Αμέσως σκεφτήκαμε ότι αυτό προοριζόταν για τη μεταφορά των ηλικιωμένων, ανδρών και γυναικών, ενώ εμείς οι νέοι θα έπρεπε να πάμε με τα πόδια. Συνεπώς, τίποτε το κακό δεν προμηνυόταν: οι Γερμανοί φρόντιζαν για όλα».

Σύμφωνα με τους καταλόγους του Άουσβιτς, από την 15η αποστολή συνολικού πληθυσμού 2.600 ατόμων, οι 883 (568 άνδρες και 315 γυναίκες) κρίθηκαν στην πρώτη επιλογή που έγινε στην ράμπα του σταθμού ως «ικανοί για εργασία» και εισήχθησαν στο Άουσβιτς, ενώ οι υπόλοιποι, συνολικά 1717 άτομα, οδηγήθηκαν απευθείας στους θαλάμους αερίων.

Από τους 460 «επιβάτες» της 15ης αποστολής, κανείς δεν γύρισε. Όλοι τους εξοντώθηκαν […]

Αποσπάσματα από το βιβλίο του Γιώργου Λιόλιου, «Σκιές της πόλης - Αναπαράσταση του διωγμού των Εβραίων της Βέροιας» εκδ. Ευρασία, Αθήνα 2009.

Γιάννης Καισαρίδης, "Εδώ θα είμαι"

                                            Για τον Σταύρο και τ’ άλλα παιδιά που χάθηκαν στα Τέμπη

                                            Εδώ θα είμαι

Φέτος το καλοκαίρι στα δεκάξι μου θα τη σηκώσω

         τη μεγάλη πέτρα.

Θ’ απλώσω τα μαλλιά μου πάνω από τα κυπαρίσσια.

Θα ταξιδέψω. Πάνω απ’ τον ήλιο, τη βροχή, τον άνεμο.

Με χαραγμένα χέρια και γόνατα.

Θα τη σηκώσω τη μεγάλη πέτρα.

Θα σπάσω την απέραντη σιωπή.

Θα δω τον κόσμο από ψηλά.

Ψιθυριστά στους φίλους μου, σαν την ανάσα του κυπαρισσιού,

         χρόνια θ’ απλώσω τα φτερά μας.

Επιθυμίες κι όνειρα που κόλλησαν πάνω στο χώμα, σαν το φιλί

         το πρώτο, θα χαρίσω.

Θα είμαι εδώ. Όταν κανείς δε θα μιλάει, θα σας μιλάω εγώ.

Θα τη σηκώσω τη μεγάλη πέτρα.

Εδώ θα είμαι.

Η αφιέρωση και το ποίημα-πρόλογος της συλλογής διηγημάτων του Γιάννη Καισαρίδη «Μισάντρα», εκδ. Κέδρος 2005, επιλέχθηκαν για τη σημερινή ημέρα μνήμης της τραγωδίας των Τεμπών.

Σαν σήμερα πριν 11 χρόνια, 21 παιδιά (μαθητές του Λυκείου Μακροχωρίου Ημαθίας), έχασαν τη ζωή τους επιστρέφοντας από τριήμερη εκδρομή στην Αθήνα. Στο ύψος των Τεμπών, μια νταλίκα φορτωμένη με πλάκες νοβοπάν μπήκε στο αντίθετο ρεύμα και το βαρύ φορτίο της μετατοπίστηκε και έκοψε οριζοντίως την αριστερή πλευρά του λεωφορείου με τους μαθητές. 

Ανδρέας Καρακόκκινος, "Λεμονανθοί στο πέλαγο"

Μόρφου

Οι δρόμοι το ίδιο στενοί

μ’ ονόματα αλλαγμένα

βήματα ξένα τους περπατούν

κι οι πόρτες των σπιτιών

τρίζουν απορημένες

μες στις αυλές τα γιασεμιά

είναι πάντα μαραμένα

χωρίς αγγίγματα των χεριών

που κάποτε τα τραγουδούσαν.

Απολιθωμένη μνήμη

Άδειοι τοίχοι ξεφτισμένοι

τα παλιά πορτραίτα

ξαναγύρισαν στους τάφους

η θάλασσα με τα όνειρα

ρουφήχτηκε απ’ το θεριό της λίμνης

τα έπιπλα καήκαν στη πυρά

μαζί με τις μάγισσες της νύχτας

κι η στάχτη τους σκορπίστηκε

στα τέσσερα σημεία της ανάσας μου

να αναπνέω απολιθωμένη μνήμη.

Κλεμμένο πορτοκάλι

Βάφαμε τις αυλές

με ανυπόμονες ματιές

μακραίναμε το χρόνο

ανάμεσα στις ανάσες

δυο βιβλίων ιστορίας

γνέθαμε τον έρωτα

στα μπλε τετράδια

εκεί που κρύβαμε τα μυστικά μας

και στο εξώφυλλο της καρδιάς

πλάθαμε με πηλό τα όνειρα

σε χρώμα κλεμμένου πορτοκαλιού

από τον κήπο δίπλα στο σχολείο

ύστερα ήρθε απρόσμενα

μια κόκκινη καταιγίδα φονική

τα έκλεψε όλα

και μας άφησε μονάχα

φλούδες αναμνήσεις.

Θ’ ανταμώσουμε ξανά

Θ’ ανταμώσουμε ξανά

στα χαλάσματα που μας προσμένουν

μέσα σε σιωπή εγκατάλειψης

και στα λυπημένα ακρογιάλια

με το πνιγμένο το γέλιο των παιδιών.

Θ’ ανταμώσουμε ξανά

γύρω από ένα ψάθινο πανέρι

γεμάτο πικραμένους λεμονανθούς

και πάνω στη μισογκρεμισμένη αποβάθρα

που βούλιαξε τα ταξίδια μας.

Θ’ ανταμώσουμε ξανά

κάτω από τον αστόλιστο Επιτάφιο

που περιφέρεται στα όνειρά μας

και θ’ αναζητήσουμε χωρίς φιλί

μια έσχατη Ανάσταση.

Από τη συλλογή «Λεμονανθοί στο πέλαγο», Θεσσαλονίκη 2013

Στη φωτογραφία: Νεαρές που ασχολούνται με το μάζεμα πορτοκαλιών στη Μόρφου (13/03/1969). (Πηγή: http://www.mykypros.eu/)

Ιγνάτης Χουβαρδάς, "Μια εκδρομή με τον Κάρολο Τσίζεκ"

    

Φλεβάρης, ημέρα Κυριακή. Είχε ήλιο, ο ουρανός γαλανός, χωρίς σύννεφα, μια πρώιμη λάμψη της Άνοιξης. Τηλέφωνο στον Κάρολο Τσίζεκ, στο σπίτι που διατηρούσε στην Περαία, στο παραθαλάσσιο χωριό έξω από τη Θεσσαλονίκη. Η χαρακτηριστική κυματιστή φωνή του. Χάρηκε που με άκουσε και κανονίσαμε ραντεβού για τις τρεις η ώρα το μεσημέρι. Θα του ξανατηλεφωνούσα από την Περαία και θα με κατατόπιζε σε ποιο ακριβώς σημείο βρισκόταν το σπίτι του. Ξεκίνησα με το αυτοκίνητο και σε μισή ώρα περίπου βρισκόμουν στην πλατεία της Περαίας. Αρκετή κίνηση από αυτοκίνητα. Ο καλοντυμένος νεαρόκοσμος της Θεσσαλονίκης έκανε βόλτα στον πεζόδρομο της παραλίας της Περαίας, οι καφετερίες γεμάτες. Με μια κυριακάτικη εφημερίδα κάθησα σ’ ένα καφέ, αναμένοντας την ώρα του ραντεβού. Μια σχετική ανησυχία μήπως έβαζα τον Τσίζεκ σε κόπο. Τη συμφωνημένη ώρα τηλεφώνησα, με κατατόπισε για την πολυκατοικία που ήταν λίγα χιλιόμετρα έξω από την κεντρική πλατεία κι είπε ότι θα με περίμενε μπροστά το δρόμο. Έτσι κι έγινε. Από το παράθυρο του βολάν, σε μια γωνία του δρόμου, η ορθή και ψηλή κορμοστασιά αυτού του χαρισματικού καλλιτέχνη με την τσέχικη καταγωγή. Ο τυπογράφος Νίκος Νικολαΐδης λέει ότι ο Τσίζεκ, αν και ξένος, γράφει σπουδαία ελληνικά και το διαπιστώνω κάθε φορά που διαβάζω γραπτά του. Λίγοι δικοί μας αυτόχθονες γράφουν τόσο στρωτά ελληνικά όσο ο Κάρολος Τσίζεκ.

Επιβιβάστηκε στο αμάξι κι αμέσως επωμίστηκε το ρόλο του συνοδηγού που καθορίζει τις λεπτομέρειες της διαδρομής. Βγήκαμε στον κεντρικό δρόμο, με κατεύθυνση τη Μηχανιώνα. Ήθελε να με ξεναγήσει στο κομμάτι εκείνο της υπαίθρου ανάμεσα στη Μηχανιώνα και την παραλία της Επανωμής. Βρεθήκαμε στο λεγόμενο "κτήμα του Καραγκιόζη" κι έπειτα μπήκαμε στους στενούς χωματόδρομους που φτιάχτηκαν από τους ιδιοκτήτες των πολλών εξοχικών της περιοχής. Όλες ήταν καινούριες εικόνες για μένα. Τις περιοχές δεν τις ήξερα. Ο Τσίζεκ είχε ένα πάθος στον τρόπο που με καθοδηγούσε, έδινε την εντύπωση ανθρώπου που αντλεί δύναμη από την περιπλάνηση μέσα στη φύση.

Σ’ έναν χωματόδρομο σταματήσαμε το αυτοκίνητο και συνεχίσαμε με τα πόδια. Απόλυτη ερημιά, χωρίς καθόλου ανθρώπους, εξαιτίας του χειμώνα. Μου έδειχνε κάποια εξοχικά που τα θεωρούσε κοσμήματα αρχιτεκτονικής και άλλα τα οποία απλά ήταν υποφερτά. Το βλέμμα του κολλούσε σε λεπτομέρειες, οι οποίες συνήθως περνούν απαρατήρητες. Σχολίαζε το σχέδιο που υπήρχε σε μια καγκελόπορτα, την ξεχασμένη αφίσσα από το προηγούμενο καλοκαίρι σ’ ένα στύλο της ΔΕΗ, το ξύλινο παραθυρόφυλλο ενός εξοχικού. Και πιο πολύ επέμενε να μου δείξει ένα σπίτι που του αρέσει ιδιαίτερα για την πανοραμική του θέση: από τον αυλόγυρό του νιώθεις να έχεις στα πόδια σου από ψηλά όλη την ακτή, ο ήλιος βασιλεύει και δύει μέσα στο στόμα του σπιτιού, η θάλασσα σε αγκαλιάζει σα να βρίσκεσαι σε νησάκι του Αιγαίου. Κι έπειτα ο Κάρολος με κατηφόρισε στην αμμουδιά, περπατούσαμε δίπλα στο νερό, με προορισμό ένα μικρό βράχο στην άκρη της ακτής. Λίγο πριν το βράχο βρισκόταν με πόρτες ανοιχτές ένα τζιπάκι κι έβλεπα τον Κάρολο να μην ανησυχεί καθόλου, διέκρινα στο βλέμμα του τη σιγουριά. Με οδήγησε πάνω στο βράχο όπου εκεί πράγματι, όπως υποσχόταν, η θέα ήταν φανταστική. Είχες την αίσθηση ότι βάδιζες μέσα στη θάλασσα, στο μεταίχμιο ανάμεσα στις δύο ακτές, σαν τον Ποσειδώνα, μ’ ένα εμπορικό πλοίο στο βάθος να κατευθύνεται στο στόμιο του Θερμαϊκού κόλπου. Ανηφορίσαμε από άλλο δρόμο και περάσαμε από άλλα εξοχικά. Μου έκανε εντύπωση που δε φοβόταν καθόλου τα σκυλιά όταν γάβγιζαν αγριεμένα μέσα από τις εξώπορτες των εξοχικών, ξεσηκωμένα από το θόρυβο που προκαλούσε το διάβα μας. Ένα σκυλί είχε σκαρφαλώσει απειλητικά σε μια εξώπορτα κι ο Τσίζεκ το πλησίασε με το μειλίχιο βλέμμα του και με κινήσεις ευγενικές και τρυφερές γκριμάτσες το ηρέμησε.

– Κύριε Τσίζεκ, ένας λόγος που αποφεύγω τις μοναχικές περιπλανήσεις στη φύση είναι τα σκυλιά. Εσείς δεν τα φοβάστε καθόλου; Η απάντησή του ήταν πως δεν τα φοβάται, παρόλο που κάποιες φορές του είχαν επιτεθεί. Μια άλλη ερώτησή μου ήταν αν έκανε εκδρομές στη φύση όταν ήταν τελείως μόνος κι η απάντησή του ήταν καταφατική. Με παρέα βέβαια είναι καλύτερα, είπε, αλλά πολλές φορές πηγαίνω μόνος. Μου ανέφερε διάφορες εκδρομές του, για παράδειγμα που πήρε το λεωφορείο μέχρι τη Σκοτίνα κι έπειτα με τα πόδια συνέχισε για να φτάσει στην Άνω Σκοτίνα, ένα παλιό εγκατελειμμένο χωριό, μου μίλησε για τη Χαλκιδική, τον Όλυμπο...

Τη Χαλκιδική την αποφεύγει το καλοκαίρι γιατί τον κουράζει η πολυκοσμία, όπως αποφεύγει να κάθεται στην Περαία το καλοκαίρι για τον ίδιο λόγο. Είναι σημαντικό, λέει, να έχεις παραπάνω από μία κατοικίες, για να αλλάζεις ανάλογα με τις περιστάσεις (ο Τσίζεκ διατηρεί δύο νομίζω κατοικίες και στη Θεσσαλονίκη). Η περιοχή που πορευόμαστε είναι από τις αγαπημένες του, μου εκμυστηρεύεται ότι το τοπίο που τον μαγεύει πιο πολύ είναι στο Φίλυρο αλλά το αποφεύγει, γιατί του θυμίζει την πρόσφατα χαμένη γυναίκα του.

Τον ρώτησα επίσης γιατί οι περιπλανήσεις του στη φύση δεν αποτυπώνονται έντονα στο ζωγραφικό του έργο και μου απάντησε πως η επίδραση είναι έμμεση κι όχι άμεση, ότι η φύση τον εξαγνίζει για ν’ αντιμετωπίσει με καθαρό βλέμμα το έργο του. Κι έτσι είναι, γιατί στα σχέδιά του ο Τσίζεκ είναι περισσότερο ανθρωποκεντρικός και λιγότερο εστιασμένος στη φύση. Περπατήσαμε κι άλλο μέσα στην ερημιά, μέχρι που επιστρέψαμε στο αμάξι. Φτάσαμε στην παραλία της Επανωμής, κατευθυνθήκαμε στο ίδιο το χωριό κι ο δρόμος κατέληξε στη διασταύρωση για Θεσσαλονίκη. Ο Τσίζεκ μού ζήτησε ευγενικά να τον αφήσω σε κάποια στάση του λεωφορείου, για να επιστρέψει στην Περαία. Ήταν τρομερά ευγενικός. Φυσικά και δεν τον εγκατέλειψα. Μέχρι να φτάσουμε στο σπίτι του, τον ρώτησα αν στις περιπλανήσεις του στη φύση τον ακολουθούσαν στο παρελθόν κάποιοι λογοτέχνες. Η απάντησή του ήταν αρνητική. Τον έβλεπα να με αποχαιρετάει και να κατευθύνεται στο σπίτι του, ενώ ο ήλιος έδυε και το σκοτάδι πρόδιδε τη χειμωνιάτικη υφή του. Έβλεπα πίσω από τους τοίχους τη μοναξιά που φώλιαζε στη συνοικία της Περαίας, τώρα που τα περισσότερα παραθεριστικά διαμερίσματα ήταν άδεια. Ο Τσίζεκ έλεγε ότι πολύ κοντά στο σπίτι του υπάρχει και παντοπωλείο και ταχυδρομείο. Συχνά μου επαναλάμβανε και τα πυκνά δρομολόγια που έχουν τα λεωφορεία για Περαία και Μηχανιώνα, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό για τον Τσίζεκ που δε διαθέτει αυτοκίνητο.

Το σκοτάδι είχε πέσει απότομα, όταν επέστρεψα στο σπίτι μου. Εκείνη τη νύχτα ένιωθα τις αποστάσεις να έχουν μικρύνει μέσα μου, ένιωθα τη δύναμη που κρύβουμε για να ξεφύγουμε από τα ασφαλή μας όρια και να συγχρωτιστούμε με αυτό που μας γέννησε, μας καθορίζει και μας μιλάει στο βάθος της ύπαρξής μας. Συχνά ξετυλίγω την έκδοση της Διαγωνίου για τον ζωγράφο Κάρολο Τσίζεκ και το βλέμμα μου αφήνεται στα σχέδια του Τσίζεκ, όπως "η γειτόνισσα" ή "τα γυμνά στη θάλασσα", "το παιδί", "ο ζωγράφος κι ο κόσμος του", "η στάμνα στο παράθυρο", "η αυτοπροσωπογραφία". Αισθάνομαι ιδιοσυγκρασιακά πολύ κοντά στον Κάρολο Τσίζεκ κι αυτό το κείμενο δεν είναι παρά ένα πρόσχημα για να καταθέσω αυτή τη συγγένεια και τη μεγάλη αγάπη που τρέφω για τον άνθρωπο και τον καλλιτέχνη Κάρολο Τσίζεκ.

(Ανέσυρα από το συρτάρι αυτό το παλιό κείμενο που είχα γράψει για τον Κάρολο Τσίζεκ, με αφορμή την αναχώρησή του από τα εγκόσμια, τα ξημερώματα, 14-12-2013. Αναφέρομαι σε μια εκδρομή ημερήσια που κάναμε μαζί, πρέπει να ήταν τον Φεβρουάριο του 1996. Στο κείμενο αναφέρομαι στην πρώτη του γυναίκα και σε καταστάσεις εκείνης της εποχής. Κύριε Κάρολε Τσίζεκ δε θα σε θυμάμαι, γιατί απλά θα σε έχω πάντα μέσα μου. Σε αγαπώ.)

Ιγνάτης Χουβαρδάς

(Κάρολος Τσίζεκ, «Γυναικεία μορφή», 1947,

18 Χ 12,5 εκ., μολύβι)

ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ

Όπως το κεντητό έξωμο φουστάνι

σε προκαλεί να φανταστείς

με αυτά που δείχνει εκείνο που δεν φαίνεται,

έτσι και το καλό ποίημα σε κάνει

ανύποπτος να υποψιαστείς

με αυτά που λέει κι εκείνο που δεν λέγεται.

Στον έκπαγλο τον κόρφο που ονειρεύτηκες

το κεφάλι σα να έγειρες μεμιάς

κι όλες γύρω οι φωνές να μοιάζουν ψεύτικες,

καθώς ακούς τους χτύπους της καρδιάς.

ΟΙ ΣΚΥΛΟΙ ΤΟΥ ΧΕΙΜΩΝΑ

Όταν το θέρετρο ερημώνει,

κάτισχνοι σκύλοι τριγυρνάνε

στα άδεια σοκάκια και αλυχτάνε,

σέρνονται ανήμποροι στο χιόνι

με το πετσί γεμάτο ζάρες

από την πείνα που τους λιώνει,

σαν ανεκπλήρωτες λαχτάρες

γέρων ανθρώπων, που ζουν μόνοι.

Τα ποιήματα περιλαμβάνονται στην ποιητική συλλογή του Κ. Τσίζεκ, «Στίχοι έρωτα και αγάπης», Μπιλιέτο 2005.